Beynimizin Gelişimi ve Tanrı Düşüncesinin ortaya çıkışı (7. Bölüm)

yasliİsmet GEDİK

Homo sapiens sapiens = Modern Homo sapiens- İçe-bakışçı Benlik ve Otobiyografik bellek

Gümümüz modern insanlarının ataları olan son insan türü Homo sapiens sapiens yaklaşık 100 bin yıl önceleri yine Doğu-Afrika’da ortaya çıkmış ve oradan tüm dünyaya yayılmıştır.

Torrey modern Homo sapiensi iki gruba ayırır:


Erken dönem Homo sapiens: yaklaşık 100 bin yıl önce Afrika’da ortaya çıkan insan;

Geç dönem Homo sapiens: 70 bin yıl önce yine Afrika’da ortaya çıkan insan.

Erken Dönem Homo sapiens ve yeni dönem Homo sapiens beyinleri özellikleri ve farkları  

Son yıllarda, beyin görüntüleme teknikleri kullanılarak içebakışçı benlikle ilişkili olan beyin alanları detaylı olarak araştırılmıştır. Bu tür araştırmalarda tipik olarak “katılımcılara kişisel özellikler ile ilgili sıfatlar veya cümleler verilerek bu kişisel özelliğin ya da cümlenin kendileri için geçerli olup olmadığı sorulur”; bu sırada beyinleri bir PET veya fonksiyonel MR cihazı ile incelenir. 

1999 ile 2009 yılları arasında yapılan bu türden 20 araştırmanın bir meta-analizinde, Şekil 4.1.’de görüldüğü gibi içebakışçı düşünceyle harekete geçirilen dört ana beyin kümesi belirlenmiştir.

Bu kümelerden biri, aynı zamanda özfarkındalık ile başkalarının düşüncesine yönelik farkındalık sırasında etkinleşen ön singulat (BA 24,32) ve insula alanlarıdır. Bu alanların içe-bakışçı düşünce ile etkinleşmemesi şaşırtıcı olurdu. İçebakışçı düşünceyle etkin hâle gelen ikinci beyin kümesi frontal kutup (BA 10), lateral prefrontal korteks (BA 9,46) ve orbitofrontal bölge (BA 47) de dahil olmak üzere prefrontal korteksin bazı kısımlarını içerir.

Bu bulgu, “özfarkındalık, bilinçlilik veya içgözlemin frontal lobun sahip olduğu en yüksek psikolojik öznitelik” olduğunu öne süren çalışmalarla da tutarlılık gösterir. Benzer şekilde, “içgözlem, kişi algısı ve diğerle­rinin düşünceleri hakkında çıkarımda bulunmayı” içeren “sosyal biliş” ile ilgili yapılan çalışmalarda orta prefrontal alanın “sosyal bilişte” benzersiz bir rolü olduğu sonucuna varılmıştır.

İçebakışçı düşünceyle harekete geçen üçüncü beyin bölgesi ön singulatın orta hattının arkasında yer alan arka singulattır (BA 23). Burası prefrontal korteksin birçok kısmına ve temporoparietal bileşkeye güçlü bir şekilde bağlıdır. Arka singulatın “denekten bir sözcüğün veya ifadenin kendi kendini tanımlayıcı olup olmadığını belirtilmesi istendiğinde” etkinleştiği bildirilmiştir.

İçebakışçı düşünceyle tetiklenen son beyin bölgesi ise temporal lobun temporal pol (kutup) olarak adlandırılan en ön kısmıdır (BA 38). Bu, iyi anlaşılmamış ancak başkalarının ne düşündüğünü düşünmede rol oynadığı bilinen eski bir beyin alanıdır. Beyin görüntüleme araştırmalarında “diğer kişinin duygularını, niyetlerini veya inancını analiz etmeyi gerektiren görevler” verildiğinde özellikle bu alanın etkinleştiği gösterilmiştir.

Erken dönem Homo sapiens’te içebakışçı benlik ve modern insanın zamansal belleği 

İçebakışçı düşünceyle ilgili beyin bölgelerinin geliştiği sırad vea beyaz madde bağlantı yolları, özellikle de üst boylamsal, unsinat ve arkuat sinir demetleri de büyük olasılıkla gelişmeye devam ediyordu. Önceki bölümlerde anlatıldığı gibi, bu yollar önden ön singulat, insula ve prefrontal korteks ile arkadan da parietal ve temporal bölgelerle bağlantılıdır.

Beyaz madde bağlantı yolları olgunlaştıkça beyindeki bu alanların önce birinci derece zihin kuramıyla, daha sonra ikinci derece zihin kuramıyla düşünmeyi, ardından giderek karmaşıklaşan zihin kuramıyla değerlendirmeler yapmayı ve nihayetinde insanların kendileri hakkında düşünürken düşündüklerini düşünebilme yeteneği ile sonsuza dek süren bir silsile oluşturacak şekilde birbirleriyle gitgide daha sıkı bağlantılar kurduklarını hayal etmek hiç de güç değil.

Gerçekten de insan evrimindeki en büyük gizemlerden biri, insan davranışının günümüze kadar evrimin gerçekleştiği sürenin tamamıyla karşılaştırıldığında kısacık bir an gibi duran son 100.000 yıl içinde çok çarpıcı biçimde değişmesidir. Buna getirilecek en iyi açıklama büyük olasılıkla, beyaz madde yollarının gelişiminde ve farklı beyin alanlarının birbirleriyle gitgide bağlanmasıyla ortaya çıkan bilişsel beceriler ile davranışlarda bulunacaktır.

Geç Dönem Homo sapiens Beyni   

Yeni genişleyen beyin alanları yeni işlevler kazanıyor, eski beyin alanları yeniden programlanıyor ve aralarındaki beyaz madde bağlantıları güçlenerek geliştiriliyordu. Modern Homo sapiens İn zamansal benliği ile beyni birlikte evriliyordu.

Otobiyografik bellek ile ilişkili beyin bölgelerini belirlemek için çok sayıda araştırma yapılmıştır. Bunu değerlendirmek için, bireylerden belirli anı türlerine odaklanmaları istenir ve bu sırada beyin görüntülemesi yapılır. Bu şekilde yürütülmüş olan 19 çalışmanın incelenmesi sonucunda şekil 5.2’de görüldüğü gibi yüksek düzeyde etkinleşmiş birden fazla beyin alanı tespit edilmiştir. Belirlenen alanlardan birkaçı önceki bölümde anlatılan başkalarını düşünürken (zihin kuramı) aktive edilen alanlarla özdeştir.

Bunlar arasında ön singulat (BA 24,32), alt parietal lobülün bir parçası (BA 39) ve bunun bitişiğindeki arka üst temporal alan (BA 22) bulunur. Örneğin, bir çalışmada “alt parietal korteksin kişinin kendisine gönderme yaparken özellikle etkinleştiği” bildirilmiştir.72

Otobiyografik bellek ile ilgili görevler, prefrontal korteksi özellikle de frontal kutbu (BA 10) ve orbital frontal korteksi (BA 47) etkin hâle getirir. Otobiyografik belleğin neredeyse tamamen kaybolduğu frontotemporal demans (bunama) hastalarının beyinleri ile ilgili yapılan çalışmalarda, orbital frontal korteksin ciddi hasar gördüğü bildirilmiştir.

Genç yetişkinler üzerinde yapılan bir çalışmada katılımcılardan okuldaki ilk günlerinin, ilk öpüşmelerinin ve buna benzer deneyimlerin ayrıntılarını düşünmeleri istenmiştir. Çalışmada “orta prefrontal korteks’in (MPFC) yakın geçmişe ait otobiyografik anıların hatırlanmasında özellikle rol oynadığı” saptanmıştır.

Frontal lobun işlevinin incelendiği benzer bir araştırmada “frontal lobların, özellikle uç kısımların (polların), özfarkındalık ve zihinsel zaman yolculuğu gibi insana özgü olan yeteneklerle ilgili olduğu” bulunmuştur. Bu ayrıca prefrontal kortekslerinde kalıcı hasar oluşmuş kişilerin hem geleceği düşünme konusunda hem de geçmişi düşünürken eşit derecede sorunla karşılaşmalarını da açıklar.

Bir araştırma grubu tarafından özetlendiği gibi: “Frontal lob hasarı bulunan hastalar yalnızca somut ve o an mevcut olan durumlara karşılık verirler, geleceğe yönelik düşünce ya da planlan yoktur… Tarif edilen hastaların birçoğu görünüşte tamamen şu an yaşıyor gibidirler. Geçmişle ilgili düşünceleri ve geleceğe dair kararlarla ilişkileri önemli ölçüde bozulmuştur.”73

Otobiyografik bellekle ilgili görevlerin harekete geçirdiği diğer beyin bölgelerinden bazıları daha önce anlattığımız ve bilişsel görevler tarafından harekete geçirilen alanlarla çok az örtüşür. Otobiyografik bellek ile ilişkili diğer alanların en önemlileri arasında hipokampus (BA numarası yok) ve parahipokampal girus (BA 35,36) bulunur.

Bunlar evrimsel olarak en eski beyin alanları arasında yer aldığı için, evrimsel olarak insanın en yeni bilişsel özelliklerinden biri olan otobiyografik bellekle ilgili işlevlere sahip olmaları biraz şaşırtıcıdır. Hipokampus hafıza depolamada kritik öneme sahip olduğu için, bu durum, eski bir beyin alanını kendi amaçlarına uygun olarak görevlendiren yeni bir evrimsel beyin işlevine örnek oluşturur.

Benzer şekilde, beynin evrimsel olarak daha eski bir bölgesi olan amigdala otobiyografik bellekte önemli rol oynar, zira bu tür anılar genellikle duygu yüklüdür ve duygulanım amigdalanın işlevlerinden biridir. Bu nedenle, hipokampus ve amigdala otobiyografik belleğin önemli bileşenleridir 74

Beyaz madde bağlantı yollarının oluşma şekli de otobiyografik belleğin gelişiminde hipokampus, amigdala ve parahippokampal girus’un önemini gösterir. Singulum, hipokampus, amigdala ve parahipocampal girus ile otobiyografik bellekte rol oynayan frontal ve parietal lob yapılarını birleştiren önemli bir sistemdir.

Unsinat sinir demeti de otobiyografik bellek ile ilgili pek çok beyin bölgesinin birleştirilmesinde önemlidir. Bu nedenle, otobiyografik belleğimizin yakın zamanlarda gelişmesiyle uyumlu olarak, singulum ve unsinat sinir demetinin insanlarda en son gelişen beyaz madde bağlantı yolları olması ilgi çekicidir.75

Otobiyografik bellek görevlerinin etkinleştirdiği diğer beyin alanları arasında arka singulat (BA 23,31), bitişiğindeki üst parietal alan (prekuneus, BA 7) ve beyincik yer alır. Arka singulat içebakış becerisinde önemli bir rol oynar. Prekuneus, çeşitli bilişsel, duyusal ve görsel işlevleri yerine getirir.

Beyinciğin de otobiyografik bellekle ilgili olması biraz şaşırtıcıdır, çünkü beyincik hareketlerin koordinasyonu gibi öncelikle motor fonksiyonlarla ilişkili olduğu düşünülen çok eski bir beyin bölgesidir. Ancak, modern Homo sapiens te beyincik “modern beyinlerde… hızlı bir büyüme” geçirmiştir ve şimdi modern insanlarda beyincik, benzer büyüklükteki şempanzelerden üç kat daha büyüktür.

Bir araştırmada katılımcılardan geçmişteki anılarını hatırlamaları istendiğinde beyincikte yaygın bir etkinleşme saptanması üzerine beyinciğin “epizodik (otobiyografik) belleğin bilinç düzeyine çıkmasını başlatan ve bunu takip eden bir ağın parçası” olduğu sonucuna varılmıştır.

Beyinciğin böyle bir role sahip oluşu, eski bir beyin bölgesinin yakın zamanda evrilmiş yeni bir beyin işlevi için görevlendirilmesinin bir başka örneğidir.76 Aslında, beyincik ile ilgili araştırmalar yapıldıkça sahip olduğu pek çok yeni işlev ortaya çıkarılmaktadır.

Bu araştırmanın sonucuna göre “beyin görüntüleme çalışmaları, geçmişte yaşanan olayların anımsandığı sırada ve gelecekle ilgili hayaller kurulurken harekete geçen beyin ağları arasında ortak noktaları çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır.

Erken dönem Homo sapiens ile Modern Homo sapiens arasında BA 10, BA 47, BA 24,32, BA 38 gibi bölgeler ortak şekilde aktif olmuşlardır. Modern Homo sapienste bunlara ek olark BA 23,31, BA 7 gibi yeni oluşan bölgeler de bulunmaktadır.

Daha nemli bir fark ise, eski beyin bölgelerinden amigdala, hipokampus, beyincik bölgelerinin de aktive edilmiş olmasıdır. Bu da, mu eski beyin bölgelrinde de, yeni düzenlemeler yapıldığını gösterir.  

Özetle, yaklaşık 40.000 yıl önce, homininler bilişsel evrimin beş önemli aşamasını tamamlamıştı. Homo habilis olarak, yaklaşık iki milyon yıl önce, önemli ölçüde daha zeki olmaya başladılar. Homo erectus yaklaşık 1,8 milyon yıl önce özfarkındalık sahibi oldu.

Arkaik Homo sapiens in Neandertal türü, yaklaşık 230.000 yıl önce başkalarının düşünceleri konusunda bir farkındalık edinmeyi (zihin kuramı) başardı. Erken dönem Homo sapiens ise, yaklaşık 100.000 yıl önce kendisi hakkında düşündüğünü düşünmesine olanak tanıyan içebakış becerisi kazandı.

Son olarak, modern Homo sapiens yaklaşık 40.000 yıl önce, geleceği planlamak için geçmişten gelen deneyimlerini kullanarak kendisini zamanda geriye ve ileriye doğru düşünebilme becerisini, yani otobiyografik belleği geliştirdi. Bu bilişsel evrimin her aşamasına beyinde oluşan ve günümüzde en azından kabaca tanımlanabilen anatomik değişiklikler eşlik etti.

Böylece, bilişsel olarak donanımlı hâle gelen modern Homo sapiens, bitki ve hayvanları evcilleştirmeye, devletler kurmaya ve uygarlıklar yaratmaya hazırdı. Bu olağanüstü bir gelişme silsilesi olacaktı. Ancak bu gelişmelere eşlik eden, gölgede kalmış sorular daima bir yerde bekliyordu. “Nereden geldim?” “Neden buradayım?” “Ben öldükten sonra bana ne olacak?” Modern Homo sapiens, bu soruların yanıtlarını tanrılarımızda ve dinlerimizde bulacaktı.

Otobiyografik bellek bireyin kendisini geçmiş ve gelecek zaman içinde tam olarak yerleştirebilmesi yeteneğidir.

(Devamı var)


Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

YAŞAM ARZU'SU

Yaşam sadece vişneli çörek kutusu ya da mayın tarlası değildir...

Post-truth

Her gelecek, kendine bir geçmiş arar..

İdris'in Otağı

Sevgi Çiçeklerimi Koparabilirsiniz

ÖZGE ÖNDER

Burada Yaşam Var!

minimalist günlük.

bilinçli farkındalık, minimalizm

<span>%d</span> blogcu bunu beğendi: